De Paarse Vrijdag-handleiding: wat vraagt die van basisscholen?

Het bestaan van mensen met variaties in de geslachtsontwikkeling is een feit, maar daaruit volgt niet vanzelf dat de indeling in man en vrouw slechts een maatschappelijk beeld is, of dat ieder mens zich biologisch op één doorlopend spectrum bevindt. De handleiding legt die redenering niet uit en geeft er geen bron voor.

Als er kinderen in een klas zitten met een bijzondere lichamelijke eigenschap of met een familielid met zo’n eigenschap (syndroom van Down, suikerziekte, schisis, zes vingers of iets anders) is dat een goede reden om daar aandacht aan te besteden. De leerkracht kan dan benadrukken wat deze kinderen gemeen hebben met andere kinderen. Zo’n fysiek kenmerk doet er de meeste tijd helemaal niet toe.

Intersekse is een zeer zelden voorkomende afwijking. Het komt maar 2 op de 10.000 keer voor dat een baby’tje niet direct kan worden herkend als meisje of als jongetje (Sax, 2002). Het is dan ook niet nodig om aan intersekse op een basis- of middelbare school zoveel aandacht te besteden. Het is een specialistisch onderwerp in de geneeskunde. In de onderbouw van de basisschool hoort het al helemaal niet thuis. Het onderwerp kan onnodige angsten veroorzaken bij een kind over zichzelf of over nog ongeboren zusjes of broertjes. Het onderwerp (‘in de baarmoeder kunnen ontwikkelingsproblemen voorkomen’) sluit totaal niet aan bij hoe kinderen van die leeftijd denken. Omgaan met kansen is te veel gevraagd van hen.

De toelichting dat “geslacht, ook wel sekse genoemd, beter gezien [kan] worden als een spectrum, waarop elke persoon zich ergens op dit spectrum bevindt” klopt niet. Kinderen weten heel goed wie meisje of jongen is en dat niet alle meisjes hetzelfde doen, evenmin als alle jongens.

Door de stelling dat ‘1 op de 90 personen is intersekse’ lijkt het of op elke basisschool wel zo’n kind zit. Dat is pertinent onwaar (zie Sax, 2002). Het gaat om 1 op de 5.000 meisjes en 1 op de 5.000 jongens. Bij het getal 1 op de 90 worden allerlei andere latere gezondheidsproblemen ook onder intersekse geschaard. Bijvoorbeeld problemen met vruchtbaarheid, hormoonspiegels, of meisjes die een (deel van) een X-chromosoom missen (Turner), of jongens met een X-chromosoom te veel (Klinefelter). Die voelen zich gewoon meisje of jongen, maar wel met een gezondheidsprobleem. Al die ontwikkelingsproblemen aan geslachtschromosomen, hormonen en voortplantingsorganen heten DSD’s. Dat staat voor Disorders / Differences of Sex Development. In het Nederlands: variatie/aandoening van de geslachtsontwikkeling. Veel te ingewikkelde kennis en verwarrende termen voor basisscholieren en middelbare scholieren. En onnodig voor de kerndoelen.

Hetzelfde gebeurt in het ervaringsverhaal van een moeder met een transgender kind (pp. 6–8). Haar verhaal laat indringend zien hoe schadelijk pesten en vernedering kunnen zijn. Maar de handleiding gebruikt deze brief ook om ouders en collega’s te overtuigen van haar bredere benadering van genderidentiteit. Zo raken twee verschillende vragen door elkaar:

Een school kan het eerste volmondig doen, zonder automatisch met ieder antwoord op het tweede in te stemmen.

Op p. 5 staat dat scholen die actief aandacht besteden aan diversiteit een groter gevoel van veiligheid ervaren. Een concrete studie, meetmethode of vergelijking ontbreekt daarbij. Het interview op pp. 10–11 beschrijft problemen waarmee sommige kinderen te maken krijgen, maar ook daar ontbreekt een controleerbare publicatie waaruit blijkt dat juist Paarse Vrijdag of dit lespakket die problemen vermindert.

De onderzoeken over vooroordelen waarnaar later wordt verwezen, gaan over algemene werkwijzen zoals inleving, normstelling en het tegengaan van stereotypen. Dat is nog geen effectonderzoek naar deze campagne of deze lessen.

In de afgedrukte formuleringen staan onder meer geslacht, seksuele gerichtheid, gelijkwaardige behandeling en respectvolle omgang. Genderidentiteit wordt daar niet expliciet genoemd; bij kerndoel 31B staan zelfs alleen relaties en seksualiteit (pp. 13–14).

Dit is misleidend. Dat scholen aandacht moeten besteden aan diversiteit betekent niet dat scholen automatisch het seksespectrummodel, de taal van genderidentiteit of het Paarse Vrijdag Educatiepakket moeten overnemen. Hiermee gebruikt COC brede, nog niet vastgestelde onderwijsdoelen om een andere invulling vanzelfsprekend te laten lijken.

Het uitgangspunt blijft dat zichtbaarheid en acceptatie volgens de definitie van de campagne overeind moeten blijven. Daar zit de ideologische kern. Niet in de boodschap dat ieder kind waardig behandeld moet worden, maar in het samenvoegen van drie verschillende zaken:

Maar hier gebeurt iets manipulatiefs: als je niet instemt met de visie van COC op sekse, identiteit en inclusie, lijkt het alsof je ook tegen bescherming tegen pesten bent, of geen respect voor verschillende mensen hebt. Maar afwijzing van ideeën staat niet gelijk aan het afwijzen van mensen.

Grondrechten en de waardigheid van mensen hoeven niet bij meerderheid te worden vastgesteld. Maar de handleiding maakt onvoldoende onderscheid tussen het ter discussie stellen van iemands rechten en kritische vragen over begrippen, lesmateriaal of de aanpak van Paarse Vrijdag.

Daardoor bestaat het risico dat niet alleen discriminatie wordt begrensd, maar ook een inhoudelijk verschil van mening over wat de school onderwijst. Een veilige klas vraagt om duidelijke grenzen aan pesten én om ruimte voor zorgvuldig en respectvol gesprek.

Dat jonge kinderen leren dat gezinnen en mensen van elkaar verschillen, is niet omstreden. Maar de handleiding maakt vervolgens een inhoudelijke stap: deze lessen moeten een basis leggen voor een bepaalde manier van spreken over genderidentiteit en seksuele diversiteit.

De tekst noemt deze aanpak “leeftijdsgericht”, maar werkt niet uit welke onderwerpen op welke leeftijd passend zijn en geeft bij dit advies geen concrete pedagogische onderbouwing. Daardoor blijft buiten beeld dat dit een keuze is over wat jonge kinderen leren en niet alleen een algemene les over respect.