Van sociale transitie naar medische zorg

Een kind dat vragen heeft over zijn of haar geslacht, komt niet automatisch in een medisch traject. Een gesprek op school, een andere roepnaam of andere kleding is geen medische behandeling. Ook veroorzaakt één les niet dat een kind transgender wordt.

Toch mogen sociale bevestiging en medische zorg niet worden voorgesteld als werelden die niets met elkaar te maken hebben. Bij een deel van de jongeren kunnen aanhoudende gevoelens over geslacht later leiden tot gespecialiseerde genderzorg. Daar kunnen na uitgebreide diagnostiek en indicatiestelling puberteitsremmers en/of genderbevestigende hormonen worden overwogen. Voor sommigen volgen op latere leeftijd verdere medische of chirurgische ingrepen.

Dat mogelijke vervolg maakt zorgvuldigheid op school belangrijk. Niet omdat de school een behandeling bepaalt, maar omdat de school mede woorden en verwachtingen aanreikt waarmee een kind zijn gevoelens leert begrijpen.

Een kind kan zeggen dat het liever een jongen of meisje zou zijn, een hekel heeft aan zijn lichaam, bang is voor de puberteit of zich sterk aangetrokken voelt tot kleding en activiteiten die meestal met het andere geslacht worden verbonden.

Luister eerst. Maak het gesprek niet meteen tot een keuze tussen bevestigen en afwijzen. Vraag rustig:

Een eerlijk en geruststellend antwoord kan zijn:

Neem verdriet, angst en aanhoudende spanning serieus. Kijk breed naar pesten, somberheid, lichaamsonzekerheid, groepsdruk, gezinsspanning en andere mogelijke factoren, zonder één daarvan bij voorbaat tot oorzaak te verklaren.

Een kind sociaal behandelen als het andere geslacht wordt meestal een sociale transitie genoemd. Dat kan bestaan uit:

Deze stappen veranderen het lichaam niet en zijn geen medische behandeling. Zij kunnen voor een kind en gezin wel een grote betekenis krijgen. Hoe langer en breder de nieuwe rol wordt gebruikt, hoe moeilijker het sociaal kan worden om erop terug te komen.

Maak afspraken daarom concreet en herzienbaar. Spreek af waar de verandering geldt, wie ervan weet, wat aan de klas wordt verteld en wanneer het kind, de ouders en de school opnieuw bespreken wat helpt.

Dat kan niet zo eenvoudig worden gesteld. Niet ieder kind dat sociaal van rol verandert, komt later in medische zorg. Ook kan uit een samenhang tussen sociale transitie en medische behandeling niet zonder meer worden afgeleid dat het ene het andere veroorzaakt.

Maar het omgekeerde is eveneens te stellig: sociale bevestiging is niet altijd slechts een losse, betekenisloze beleefdheid. Zij kan invloed hebben op het verhaal waarmee een kind zichzelf begrijpt, op verwachtingen binnen het gezin en op de hulpvraag die later aan een zorgverlener wordt voorgelegd.

Daarom moet een school geen medische voorspellingen doen en ook niet beloven dat een kind later zijn lichaam kan of zal aanpassen. Houd meer dan één ontwikkeling mogelijk.

In de Nederlandse transgenderzorg kunnen bij een deel van de jongeren met aanhoudende genderdysforie, na uitgebreide diagnostiek en indicatiestelling, puberteitsremmers en/of genderbevestigende hormonen worden overwogen.

Puberteitsremmers grijpen in op de puberteitsontwikkeling. Genderbevestigende hormonen brengen lichamelijke veranderingen teweeg, waarvan een deel niet of niet volledig omkeerbaar is. Mogelijke voordelen, ongewenste effecten, gevolgen voor vruchtbaarheid, onzekerheden en alternatieven horen in een medisch traject met de jongere en ouders te worden besproken.

Een basisschool schrijft deze middelen niet voor. De school moet evenmin tegen een kind zeggen dat zulke behandeling nodig, onvermijdelijk of verboden is. Dat zijn medische vragen die thuishoren bij het gezin en passende, onafhankelijke zorgprofessionals.

De Gezondheidsraad noemt de Nederlandse transgenderzorg voor jongeren “zorgvuldig ingericht”. Dat klinkt geruststellender dan de onderbouwing rechtvaardigt. Hormonen veroorzaken de beoogde lichamelijke veranderingen en zouden daarmee “fysiek doen wat ze moeten doen”. Maar een lichaam veranderen bewijst niet dat de behandeling veilig is of jongeren op lange termijn helpt.

Over mentale gezondheid schrijft de Raad slechts dat verbetering “lijkt” op te treden. Gegevens over ongewenste effecten zijn beperkt. Zelfs hoeveel mensen later spijt hebben, kan niet worden vastgesteld. Toch ziet de Raad geen reden hormoonbehandeling niet aan te bieden, mede omdat niets doen schadelijk kan zijn.

Wij vinden dat een omgekeerde bewijslast. Mogelijke schade van niets doen bewijst niet dat medisch ingrijpen helpt. Gebrek aan gegevens is geen geruststelling. Bij minderjarigen hoort onzekerheid tot terughoudendheid te leiden, niet tot doorgaan.